Giriş
İnternetin gelişmesi ile birlikte yayıncılık ve medyada büyük değişimler meydana gelmiştir. Bu değişimler gazeteden radyoya, sinemadan televizyona kitle iletişim araçları diyebileceğimiz tüm araçların gerek yayın yaptıkları ortamın gerekse üretilen içeriklerin değişimi olarak gerçekleşmektedir. Bu değişimler de bizi hem yayın yapılan ortamları hem de üretilen içerikleri incelemeye itmektedir.
Yayın yapılan ortamlar denildiğinde kastedilen içeriğin hangi ortamdan sunulduğu ile ilgilidir. Bu yazılı bir içerik için gazete, dergi; sesli bir içerik için radyo; sesli ve görsel bir içerik için televizyon ve sinema gibi kitle iletişim araçları iken internetin gelişmesi ile birlikte tüm bu içerikler kendi yayın mecraları ile birlikte veya dışına, web ortamına veya web ortamına da üretilmeye başlamıştır.
Ortam değişiklikleri ile beraber içeriklerde de değişimler meydana gelebilmektedir. Yeni medyanın interaktif yapısını da kullanarak geleneksel metotlar kapsamında içerikler üretilebilmekte veya yeni yayın mecralarının kendi dinamikleri ile içerik üretilebilmektedir.
Yayıncılık yapılan alanlardan bir tanesi de eğitim alanında yapılan eğitim yayıncılığıdır. Her ne kadar uzaktan eğitim yayıncılık tarihinden eskiye dayansa da kitle iletişim araçlarındaki değişimler ile birlikte uzaktan eğitim buna bağlı olarak biçim değiştirmiş ve televizyonun daha hakim olduğu yıllarda eğitim yayıncılığı bir tür olarak yerini almıştır. Günümüzde ise yeni teknolojilerin ve web ortamının da etkisi ile eğitim yayıncılığı farklı biçimlerde karşımıza çıkmaktadır.
Bu çalışmada eğitim yayıncılığı ile yeni medya ilişkisine değinilecektir. İnternetin ve yeni medyanın gelişimi ile yeni medyanın ne olduğuna dair bilgilendirmeler yapıldıktan sonra uzaktan eğitim ve eğitim yayıncılığı hakkında bilgiler verilecektir. Daha sonra yeni medya ve internet ortamının etkisi ile eğitim yayıncılığında gerçekleşen dönüşümlere ve bu alanda faaliyet gösteren bir kuruluş üzerinden neler olduğuna genel bir perspektiften bakılacaktır.
Yeni Medya Nedir?
Yeni medya nedir’e geçmeden önce yeni medyanın var olmasını sağlayan internet nedir sorusuna ve internetin kısa, özet bir tarihçesine bakabiliriz, 2005 gibi erken dönem için de olsa internet nedir sorusunun cevabı Ahmet Parlak tarafından şu şekilde verilmiştir:
“Internet, birçok bilgisayar sistemini TCP/IP protokolü ile birbirine bağlayan dünya çapında yaygın olan ve sürekli büyüyen bir iletişim ağıdır. Internet, bilgiye kolay, ucuz, hızlı ve güvenli ulaşmanın ve onu paylaşmanın günümüzdeki en geçerli yoludur. Internet'in önemi, 'Olmazsa Olmaz' derecesinde sürekli olarak artmaktadır.” (Parlak, 2005)
(Bulunmaz, 2014), (Internet)
İnternet bu şekilde gelişirken internet kullanımı da yıllara göre aşağıdaki şekilde gelişim göstermiştir.
Yeni medya internet teknolojisinin gelişmesi ile birlikte gelişen ve eski medyanın dönüşümünü ifade etmek için kullanılan bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Yeni medyanın ne olduğunu ne olmadığı, özellikleri ve yeni medyaya dair bazı kavramlar üzerinden anlatmaya çalışmak yerinde olacaktır.
Yeni medyayı daha iyi anlayabilmek için geleneksel medya nedir ve bu medya içindeki kitle iletişim araçları nelerdir onlara yakından bakalım:
Geleneksel medyanın durağan, izleyiciyi, okuyucuyu, dinleyiciyi; kullanıcıyı pasif konumlandıran, daha çok tek yönlü iletişim araçları ile ilişkili olduğu görülmektedir. Buna karşılık yeni medyanın özelliklerini birkaç farklı perspektiften şöyle sıralayabiliriz:
Kavram
Ağ bağlantılı (Networkable): Yeni medya birçok ağ yapısıyla bütünleşebilen ve yakınsamayı mümkün kılar.
Dijital (Digital): Yeni medyada tüm içerik dijital olarak akmaktadır.
Kaynak
Manovich, 2003; Schorr, Schenk ve Campbell, 2003; Flew, 2008;
DeFleur ve Dennis, 2010
Interaktif (Interactive): Yeni medya ağ yapısıyla yakınsamayı destekleyen çok yönlü kanallara sahip olması nedeniyle interaktiftir.
Manovich, 2003; Schorr, Schenk ve Campbell, 2003
Flew, 2008; Schivinski ve Dabrowski, 2014;
Yakınsamayı destekleyen (Convergence): Yeni medya birçok dijital araç ve medyayı birbirine bağlayan ve yakınsayan dev bir sistemdir.
Çok katmanlı bir yapıdadır (multi-layered)
Dijck, 2013
Manovich, 2003; Dimmick, Chen ve Li, 2004; Vela, Martinez ve Reyes, 2012
Medyalar üstü bir medyadır (Hiper-media): Yeni medya tüm sistemleri dönüştüren medyalar üstü bir medyadır.
Herhangi bir cihaz üzerinden ulaşılabilir (Accessible on any-digital device): Yeni medya sistemindeki her cihaz ve içerik farklı cihaz ve ağlar yoluyla ulaşılabilir. Bu yetenek yakınsama yeteneğinden ileri gelmektedir.
İstenilen anda ulaşılabilir (On-demand access and Real-time ): Yeni medya sistemindeki her cihaza ve içeriğe, yine yakınsama özelliği dolayısıyla, istenilen anda ve gerçek zamanda ulaşılabilmektedir.
İçeriğin yaratıcı ve işbirliğiyle yaratılması (Collaborative and creative participation of contributors): Yeni medyalarda içerik tüketicileri tarafından oluşturulmakta ve geliştirilmektedir. Ayrıca içeriğin oluşturulmasında sınırsız formlar sunarak içeriğin yaratıcı şekilde oluşturulmasını desteklemektedir.
Schivinski ve Dabrowski, 2014
Yalnızca fiziksel ağ bağlantısına dayalı olmayan (Not-only physical): Yeni medya yalnızca fiziksel ağ bağlantılarıyla değil fiziksel olamayan bağlantı modelleriyle (Cloud, DLNA, NFC, Bluetooth, Uydu vs...) de ulaşılabilir olması onu diğer medyalardan ayırmaktadır.
Yanık, 2014
Çoklu ilişkiler modelini destekler (Many-to-many relationship): Yeni medyalar kişiler arası iletişimdeki “one-to-one” ve kitle iletişim araçlarındaki “one-to-many” yapısındaki ilişkilerin ötesinde “many-to many” yapısında çoklu ilişkiler modelini destekleyen bir yapıdadır.
Sınırı olmayan bir özelliğe sahip (Unrestricted - not standardized): Yeni medyada standart yoktur ve her şey manipüle edilerek sürekli değişir. Yeni medyada hem sistem hem de içerik kontrolsüz (unregulated) bir yapıdadır ve kolaylıkla manipüle edilebilir.
Crosbie, 2002
Schivinski ve Dabrowski, 2014; Flew, 2008; Shapiro, 1999;
Manovich, 2003; DeFleur ve Dennis, 2010; Croteau ve Hoynes, 2003
(Yanık, 2014),
Ayrıca yeni medyaya dair şunlara değinmek de faydalı olacaktır:
Convergence: Yukarıda tabloda da yer alan convergence yakınsama veya yöndeşme olarak tanımlanan bir kavram. Birçok kitle iletişim aracının birbiri tarafından desteklenmesi anlamına gelen bu kavram özellikle Jenkins tarafından ortaya atılan Convergence Culture yani yöndeşme kültürü ile önemi daha fazla anlaşılan kavramlardan bir tanesi. (Dikmen, 2017)
Multi-Media ve Hyper-Media: Çoklu ortam ve medyalar üstü medya (Dikmen, 2017; Yanık, 2014) anlamlarına gelebilecek bu iki kavram yeni medyayı anlamak adına önemlidir. Çoklu ortam da medyalar üstü medya kavramı da convergence ile ilişkili kavramlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Çoklu ortam dediğimiz aynı içeriğin farklı ortamlarda tüketilmesi iken hyper media ise yeni medyanın tüm bu medyaların üstünde konumlanması ile ilişkilidir.
Cross Media: Aynı içeriğin birden fazla platform üzerinden yayınlanması gibi temel bir anlamı olan cross media türçe kaynakların çoğunda çapraz medya ya da çapraz içerik olarak tercüme edilse de burada yer alan cross çapraz anlamından çok bir tarafa geçme anlamına gelmektedir bu yüzden de geçirgen ortam olarak tercüme edilmesi daha doğru olacaktır. (Dikmen, 2017)
Trans Media: Türkçe kaynaklara genellikle olduğu gibi aktarılmış olan transmedya ise trans ön ekinin değişim ve dönüşüm anlamlarını alarak değişkenortam olarak adlandırılabilir. (Dikmen, 2017) Değişkenortamı daha iyi anlamak için aşağıdaki bilgilendirmeler yerinde olacaktır.
Tüm bu tanımlamalar, yeni medyanın ne olduğu ve olmadığı ve yeni medyaya ilişkin kavramlar yayıncılığın dönüşümünü anlayabilmek için önemlidir.
Uzaktan Eğitim, Eğitim Yayıncılığı, Online Eğitim Kavramsal Bir Bakış
Uzaktan eğitim, eğitim yayıncılığı ve online eğitim kavramlarının tanımlarını yapmaya geçmeden önce belirtmek gerekir ki bu kavramlar birbirilerinin yerine kullanılabilmektedir fakat bu kusurlu bir kullanımdır. Bunlardan muhtemelen en kapsayıcı olanı uzaktan eğitimdir çünkü uzaktan eğitim hem kavramsal olarak hem de uygulamaya geçilmesi açısından en eski ortaya çıkan yapıdır. Eğitim yayıncılığı (burada kast edilen yayın broadcasting) radyo ve televizyonun gelişmesi ile ortaya çıkmıştır. Online eğitim ise internetin ve yeni medya araçlarının varlığı ile mümkün olmuştur.
Uzaktan Eğitim: Farklı birçok anlama gelebilecek ve tarihsel olarak farklı şekillerde kullanılmış olsa da bugün gelinen noktada uzaktan eğitim mekânsal olarak farklı ortamlarda bulunan öğretici kaynakları, kişileri ve öğrenenleri bir araya getiren yazılı, görüntülü ve/veya sesli eğitim ve öğretim işidir diyebiliriz. (İşman’dan aktaran Kırık, 2014, s.75)
Online Eğitim: Neredeyse çoğu kaynakta online eğitim kavramının uzaktan eğitim yerine kullanıldığı görülse de online eğitim daha çok web tabanlı eğitim ile ilişkili olarak karşımıza çıkmaktadır. Web tabanlı eğitim ise eğitimin zaman ve mekandan bağımsız olarak ve bilgisayar ile interneti araştırma ve iletişim amacıyla merkeze alarak yapılan bir eğitim modelidir denebilir. (Oral ve Kenanoğlu, 2012)
Eğitim Yayıncılığı: Televizyonda yayıncılık program türlerine bağlı olarak kendi modelini geliştirmiştir. Bu yayıncılık türlerine bağlı program türleri içinde haber, belgesel, spor vb. türler bulunmaktadır. Televizyondaki program türlerini yayıncılık türü olarak aldığımızda 2014 yılında RTÜK tarafından yayımlanan program türleri kod kitapçığına göre eğitim programları “Toplumun farklı kesimlerine hitap eden ve hayatta gerekebilecek farklı bilgi ve beceri türlerini kapsayan eğitim amaçlı hazırlanmış program türü” olarak kayıt altına alınmıştır. (RTÜK, 2014) İşte eğitim yayıncılığı da bu amaçla yapılan yayıncılık türüdür. Bu bilgi dönüşen televizyon yayıncılığı açısından da önem taşımaktadır.
Tanımlara baktığımızda da görüleceği üzere uzaktan eğitim bir eğitim modeli iken eğitim yayıncılığı ve online eğitim ise bu model içindeki türlerdir diyebiliriz.
Dünya'da ve Türkiye'de Uzaktan Eğitimin Tarihçesi ve Gelişimi
Mektup ile başlayan uzaktan eğitim modeli bugün teknolojinin, yeni medyanın kullanımı ile gelişim ve dönüşüm yaşamıştır. Bu gelişim ve dönüşümden önce özellikle geleneksel medyada bulunan kitle iletişim araçları yeni medyaya dönüşmeden önce uzaktan eğitimin ve eğitim yayıncılığının gelişimi, tarihçesi şu şekilde olmuştur:
(Bozkurt, 2017; Kırık, 2014; Uzaktan Eğitim)
Uzaktan eğitimin tarihsel gelişiminin yanı sıra son yıllarda, özellikle covid 19 pandemisi ile de ilişkili olarak gösterdiği artışa dair aşağıdaki veriler de önemlidir diyebiliriz:
(Ülkeler)
(Coursera)
Yeni Medya ve Dönüşen Eğitim Yayıncılığı
Yeni medya içinde yer alan kitle iletişim araçları medya içinde her konuda olduğu gibi uzaktan eğitimin ve eğitim yayıncılığının da değişmesini, dönüşmesini sağlamıştır. Bu değişimin yoğun yaşandığı alanlardan biri olan yayıncılık alanı yeni medya ile birlikte yeni bir şekil almıştır.
İnternet teknolojisinin 1990’lı yıllardan itibaren hızla gelişmesi ile birlikte hem dünyada hem de Türkiye’de televizyon yayıncılığı da değişmeye, dönüşmeye ve yöndeşmeye başlamıştır. Özellikle web 3.0 dönemi (2010 ile birlikte) yani semantik web dönemi ile birlikte internet ve yeni medya platformları arasındaki eşgüdümlülük internet ile geleneksel kitle iletişim araçlarında da etkileşime sebep oldu ve internet bu geleneksel araçları kontrolü altına aldı, böylece yeni bir yayıncılık modeli ve yayıncılık içindeki türlerde değişim ve dönüşümler ortaya çıktı. (Dikmen, 2017)
Yayıncılığın genelindeki değişim eğitim yayıncılığına da yansımış burada da birçok değişim ve dönüşüm yaşandığı gibi yeni yayın modelleri de ortaya çıkmıştır ve çıkmaktadır. Bunlardan bazıları sosyal medya olarak adlandırılan mecralar üzerinden yayın yapanlar, bazıları uzaktan eğitim için kurulan websitelerini kullanan yayıncılar, bazıları kendi websitelerini, sanal dershanelerini kuranlardır diyebiliriz.
Yeni medyanın ve bu kapsamdaki teknolojilerin gelişmesi ile birlikte eğitim üzerine yayın yapan veya uzaktan eğitim alanında faaliyet gösteren firmalar da var olmaktadır. Bu çalışmanın hipotezi de bu duruma bağlı olarak şu şekilde ortaya konabilir:
Hipotez: Mektuplaşma ile başlayan eğitim yayıncılığı kitle iletişim araçlarının gelişmesi ile birlikte bu araçlar kullanılarak yapılmaya da başlanmıştır. Yeni medyanın gelişimi ile birlikte bu yayıncılık daha da kolaylaşmış ve yeni medya araçları ile yaygın bir şekilde yapılmaya başlanmıştır. Covid sürecinde özellikle yeni medya kullanımının yaygınlaşması ile birlikte eğitim yayıncılığı da değişmiş ve gelişmiştir. Bunların yanı sıra eğitim yayıncılığı uzun bir süre devlet eli ve kanalları ile yürütülse de özellikle yine yeni medya kavramı ile paralel olarak özel sektör aracılığı ile de dönüşen yayıncılık dinamikleri kapsamında uygulanmaya başlanmış ve şu anda da aktif bir biçimde uygulanmaktadır, özel sektörün eğitim yayıncılığının/uzaktan eğitimin gelişmesinde etkileri ve katkıları bulunmaktadır.
Bu hipoteze bağlı olarak ortaya konan araştırma soruları şunlardır:
1) Yeni Medya Eğitim Yayıncılığını Etkiledi mi?
2) Kovid Sürecinde ve Sonrasında Eğitim Yayıncılığı Değişti mi?
3) Eğitim Yayıncılığına Özel Sektörün Etkileri ve Katkıları Neler?
Bu hipotez ve araştırma soruları ışığında uzaktan eğitim alanında faaliyet gösteren kurumlardan birisi olan Tekuzem’in kurucusu Serdar Turan ile derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmede yer alan soru ve cevaplar ses kaydında mevcuttur.
SONUÇ
Dünyada ve Türkiye’de internet teknolojisinin ve yeni medyanın aracılığıyla hem iletişim araçları hem de bu araçların içinde yer alan yayıncılık ve yayımcılık türleri değişmektedir.
Eğitim yayıncılığı ve uzaktan eğitim de diğer tüm alanlarda olduğu değişim ve dönüşüm geçirmektedir ve buna paralel olarak hem kamusal anlamda hem de özel sektördeki kurum ve kuruluşlar aracılığıyla yeni bir form kazanırken aynı zamanda da gün geçtikçe güçlenmektedir.
Endüstri anlamında firmaların bu sürece katkı sağladıkları görünmekle birlikte bu konuda hem üretilen içerikler hem de kullanıcılar üzerine yapılacak çalışmalar tabloyu daha da netleştirecektir.
KAYNAKÇA
Makale ve Tezler
Bozkurt, A. (2017). Türkiye’de uzaktan eğitimin dünü, bugünü ve yarını Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi 3(2), 85-124
Bulunmaz, B. (2014). Yeni medya eski medyaya karşı: savaşı kim kazandı ya da kim kazanacak?. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi 4(1), 22-29
Dikmen, E. Ş. (2017). Türkiye’de televizyon yayıncılığının dönüşümü: sosyal tv yayıncılığı. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi 5(1), 425-448
Kırık, A. M. (2014). Uzaktan eğitimin tarihsel gelişimi ve Türkiye’deki durumu. Marmara İletişim Dergisi (21), 73-94
Oral, B. ve Kenanoğlu, R. (2012). Web tabanlı uzaktan eğitim sistemlerinin öğrenci başarısına ve bilgisayara yönelik tutumlarına etkisi. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi 1(2), 58-67
Parlak, A. (2005). İnternet ve Türkiye’de internetin gelişimi. Fırat Üniversitesi Mühendislik Fakültesi, Elazığ.
RTÜK (2014). Yayınlarda program türleri kod, tanım ve sınıflandırmaları. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu, Ankara, 11-21
Yanık, A. (2014). Yeni medya kullanımındaki akış deneyiminin risk algısı ve online turistik satın alma niyetine etkisi Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
Yanık, A. (2016). Yeni medya nedir ne değildir?. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9(45), 898-910
İnternet Kaynakları
Coursera (Erişim tarihi: 12 Ocak 2023 https://www.weforum.org/agenda/2022/01/online-learning-courses-reskill-skills-gap/)
Internet (Erişim tarihi: 12 Ocak 2023 https://en.wikipedia.org/wiki/Internet)
İnternet kullanım istatistikleri (Erişim tarihi: 12 Ocak 2023 https://www.internetworldstats.com/emarketing.htm)
Uzaktan Eğitim (Erişim tarihi: 12 Ocak 2023 http://www.uzaktan-egitim.net/)
Ülkeler (Erişim tarihi: 12 Ocak 2023 http://www.canaktan.org/egitim/egitim-metodoloji/uzaktan-egitim.htm)